تالارهای گفتگوی انجمن دانش پژوهان ایران

[HABIB]

محمدصالح علا
روشنفکر خسته
جواد طوسي

محمد صالح علا با واژگان و ادبيات خاص خود و اجراي پرمهر و صميمي برنامه تلويزيوني دو قدم مانده به صبح (در اين دوران کم مهر و شفقت) و طرح مباحث جدي و بااهميت حوزه ادب و فرهنگ و هنر يکي از مطرح ترين و تاثيرگذارترين شخصيت هاي فرهنگي- هنري سال 86 بود. صالح علا در کارنامه ادبي- هنري گذشته و حال خود، حضور متفاوتي داشته است. در دوران جواني اش در «کارگاه نمايش» و تلويزيون با اجراي نمايشنامه هايي چون «زير چادر اکسيژن» و «اسکي روي آتش» و... نوعي تئاتر آوانگارد و متمايل به فرم را تجربه کرد و در کنارش اهل شعر و ترانه سرايي نيز کم و بيش بود. نمي دانم خودش حالا چقدر آن کارها را قبول دارد و چقدر نفس تجربياتي از نوع نمايشنامه هاي اسماعيل خلج را در کنار نمايشنامه ها و کارهاي خودش و «عباس نعلبنديان» و آشور باني پال بابلا و آربي آوانسيان در محيطي چون «کارگاه نمايش» منطقي و هم سو با شرايط فرهنگي- اجتماعي و دغدغه هاي واقعي روشنفکري آن دوران مي داند. آيا فرضاً «تئاتر پوچي» از نوع «ساموئل بکت» و «اوژن يونسکو» براي فضاي فرهنگي جامعه ايران دهه 50 و طبقه بندي اجتماعي- سياسي اش نسخه مناسبي بود يا نه؟ از زاويه يي ديگر کشش جواني با ريشه هاي سنتي محمد صالح علا و پايگاه مذهبي خانوادگي اش به اين نوع آثار تجربي شيفته فرم مي تواند قابل بحث باشد و ما را متوجه پارادوکس عيني جامعه آن دوران کند. اما بعضي از ترانه هاي صالح علا در گذر زمان براي نسل مياني اين دوران به يک نوستالژي تبديل شده است.

صالح علا در دوران بعد از انقلاب، بازيگري در سينما را نيز در سه، چهار فيلم تجربه کرد که نقش «جمشيد اختري» در فيلم «تيغ و ابريشم» (مسعود کيميايي)، بهترين و ماندگارترين اش است. هنوز بحث و جدل عاطفي او و بازپرس جلالي (فرامرز صديقي) و برخورد عصبي و معترضانه او با پدرش (مرحوم نرسي گرگيا) در کنار حوضچه ماهي ها و نگاه دلتنگ و توام با بغض اش از پشت پنجره که گويي عشق از دست رفته اش (سوسن مکاشي) را جست وجو مي کند، از يادمان نرفته است. صالح علا در حضور و شمايل فرهنگي کنوني خود، پيري و پختگي اش را بي تکلف نشان مي دهد. البته نقش روشن بينانه مدير شبکه چهار (دکتر پورحسين) و نيز حضور سازنده کارگردان و ديگر عوامل برنامه «دو قدم مانده به صبح» را در پرمخاطب بودن آن نبايد ناديده گرفت. منتها در کنار جنبه هاي مثبت و غيرقابل انکار اين برنامه، چند ايراد و انتقاد به آن وارد است؛ 1- در مباحث مختلف مربوط به سينما، تئاتر، موسيقي، هنرهاي تجسمي، روانشناسي، فلسفه و... از نسل هاي مختلف جامعه دعوت شود. چه اشکالي دارد که مجري و کارشناس برنامه با يک فيلمساز و فيلمنامه نويس يا نمايشنامه نويس و کارگردان تئاتر يا آهنگساز و عکاس و نويسنده جوان يا قديمي و پا به سن گذاشته يا ترکيب توام اين نسل ها در يک برنامه به بحث بپردازد؟ 2- در مباحث مربوط به سينما، دوستمان فريدون جيراني اجازه صحبت کردن به بعضي از ميهمانان دعوت شده را بدهد و به قول معروف بگذارد کلام منعقد شود. تو دل حرف هاي همديگر رفتن تا جايي مي تواند در ژورناليسم رسانه يي توجيه پذير باشد و برنامه را (به قول معروف) گرم کند که تمرکز سخنران به هم نخورد و باعث از اين شاخه به آن شاخه پريدن نشود. گاهي اوقات اين گونه به نظر مي رسد که جيراني عزيز با قطع کردن رشته کلام بعضي از ميهمان ها مي خواهد در يک برنامه زنده کار مميزي را انجام دهد و «کات محترمانه» بدهد. 3- دوز اخلاقي برنامه کم کم دارد زياد مي شود. مي توان در تداوم اين نگاه اخلاقي و دعوت به هنجارهاي اجتماعي، متقابلاً ناهنجاري ها و تناقضات عيني و آشکار جامعه معاصر را نيز به شکلي عريان و بي پرده يادآور شد. 4- بعضي از مباحث جدي و موضوعي را بهتر است از حالت «مونوپلي» به وضعيتي متکثرتر و تعميم پذيرتر تبديل کنيد. به هرحال ما در گستره فرهنگي و هنري و ادبي جامعه، افراد صاحب نظر ديگري هم داريم که حرف هايي براي گفتن دارند. 5- و ختم کلام جاي مباحث جامعه شناختي و حقوقي نيز در اين برنامه خالي است.

[Google]