تالارهای گفتگوی انجمن دانش پژوهان ایران

[HABIB]

مارکو گريگوريان
آخرين چيدمان

ژانت لازاريان*

امسال جهان نقاشي معاصر پيشکسوتي را از دست داد. مارکو گريگوريان نه تنها هنرمند ايران و ارمنستان بلکه فرزند هنر معاصر جهان بود. بزرگداشت و حفظ ميراث او حق تمام کساني است که جايگاه بلند هنرش را درک کردند. اين نامه يي بود که آماده کرده بودم که هنرمندان ايران بيش از صد امضا به پاي آن گذاشتند و تحويل سفارت ارمنستان در ايران شد تا توسط سفير از وزير فرهنگ ارمنستان سوال شود چه بر سر آثار و اشياي ابداعي او که تمام عمر جمع کرده و تحت عنوان «موزه خاورميانه مارکو و سابرينا گريگوريان» به شهر ايروان هديه کرده بود خواهد آمد؟

در جواب طي اطلاع نامه مفصلي آمده بود که تا زماني که جاي مناسبي براي اين موزه در نظر گرفته نشود در موزه ادبيات شهر ايروان خواهد بود. پيشنهاد به وراث مارکو کرده بودند که خانه شخصي مارکو را با کمک وزارت فرهنگ تبديل به موزه کنند، آثاري که 15 سال از هديه آنها مي گذرد اينک در انتظار آن است که وراث چشم طمع از آن خانه بردارند تا آنجا را تبديل به موزه کنند. سوال اين است اگر اين هنرمند جهاني صاحب خانه نبود وزارت فرهنگ ارمنستان چه تدبيري مي انديشيد و آيا بعد از 15 سال طبيعي نبود که جاي مناسبي براي موزه خاورميانه در ارمنستان در نظر مي گرفتند.

من که حدود 40 سال دوست و ناقد کارهايش در مطبوعات فارسي زبان و انگليسي زبان تهران بودم و طي 15 سال گذشته شاهد نگراني او بابت بلاتکليف بودن اين موزه و آثارش که در امريکا بود و علاقه اش به برگرداندن آنها به ايران بودم حالا بعد از مرگ او نمي دانم چگونه بايد اين آرزوي بزرگش را جامه عمل بپوشانم.

درست است که مارکو به علت ايست قلبي درگذشت ولي اتفاقي که 10 روز پيش از مرگش برايش افتاد هم بي تاثير نبود. دزدان به طمع پول وارد خانه شده دست و پاي او را بسته و ساعت ها تا طلوع خورشيد با ضرب و شتم درخواست 50 هزار دلار پول مي کردند که او نداشت. صبح وقتي در بيمارستاني در ايروان او را ديدم با روحيه بالا مي گفت؛ «آخرين چيدمان من بايد همان صندلي باشد که مرا به آن بسته بودند و عکس خون آلود من روي صندلي ديده شود.»

ولي بعد از آمدن از بيمارستان وقتي داستان را براي خواهرزاده اش در امريکا تعريف مي کرد قلبش طاقت نياورد و زندگي را بدرود گفت.

مارکو نه فقط کارش جهاني بود بلکه با اولين کارش با کاهگل بستگي اش را به خاک و آثاري که به زيباترين و شايسته ترين وضع از آن استفاده کرده بود، نشان داد. او اولين بار آثار هنرمندان ايران را به بي ينال ونيز برد. آثارش را جدا از ديگران نمي کرد. با خوشرويي و خوشحالي از اينکه ديگران هم در اين راه قدم مي زدند صحبت مي کرد و آرزو داشت که اين کارها يکجا جمع شود. البته دو سالي صحبت اينکه کارهاي مارکو جمع و کتابي برايش نوشته شود و در موزه به نمايش درآيد، بود. ولي هر بار به بهانه اينکه براي آوردن آثارش مبلغ گزافي بايد پرداخت شود چون بسته بندي کردن آنها گران تمام خواهد شد بلاتکليف ماند. حتي حاضر شده بود در مقابل مخارج از کارهايش به موزه ببخشد. چندي از مرگ مارکو نگذشته پيشکسوت ديگري، ژازه طباطبايي، با بلاتکليفي آثارش از ميان ما رفت اما آيا بايد چنين سرنوشتي بزرگان هنر ما داشته باشند؟

اينک (پس از مرگ سهراب) موزه هنرهاي معاصر تهران برنامه يي در نظر گرفته که مراسمي در سالمرگ مارکو براي بزرگداشت شخصيت او در موزه برگزار کند. کارهايش از امريکا و قبرس جمع آوري و از موزه ارمنستان که حاصل يک عمر تلاش او براي احترام گذاشتن به گذشتگان بود وام گرفته شود. کتابي درباره اش نوشته شود و جلسات بحث و گفت وگو در مورد آثارش که با جرات و شهامت در مدرن بودن و تازگي، احترامش را به خاک و هنرهاي سنتي به شدت و با جرات نشان مي داد، برگزار شود. بين هنرمندان زمان خودش کمتر کسي را مي شناسيم که اين همه شهامت به خرج داده باشد.نه فقط هنر او جهاني بود بلکه زندگي او که در گروپتکين روسيه به دنيا آمده، به ايران مهاجرت و در ايتاليا تحصيل کرده و در ايران هنر مدرن را به دانشجويان آموخته در مينه سوتاي امريکا تدريس و نمايشگاه تابلوهاي خاکي خود را ارائه کرده و همراه آن آثار به گرجستان و قبرس رفته و دست آخر در ارمنستان سکونت گزيد نيز مثل آثارش جهاني بود.

خيال داشت بعد از نمايشگاه در تهران آثار را به ارمنستان برده براي آنها مکاني به فراخور حال تهيه کند. دوازده تابلوي آشويتس را سال گذشته از امريکا به ايروان آورده آنها را قاب و آماده نمايش کرده بود. سال گذشته که او نمايشگاهي از مرور آثار پنجاه ساله خود برگزار کرد فکر نمي کرد آخر کار هنري اش باشد. هنوز در 82 سالگي خيلي آرزو و برنامه داشت. روحش شاد.

*روزنامه نگار و دوست مارکو گريگوريان

[Google]