تالارهای گفتگوی انجمن دانش پژوهان ایران

[HABIB]

غلامحسين ابراهيمي ديناني
مردي تنها در پايان فصلي سرد
حميدرضا ابک

اينکه در ميان هياهوهاي روزمره و دلمشغولي هاي ملال آور، کسي بنشيند و کتابي درباره خواجه نصيرالدين طوسي فيلسوف و متکلم قرن هفتم هجري بنويسد و نامش را بگذارد «فيلسوف گفت وگو»، هر چه نباشد اتفاقي دلپذير و آرامش بخش است. حالا فرض کنيد اين کتاب با نثري ساده اما عميق و در قالبي جذاب و خواندني نگاشته شده باشد. مسلماً چنين کتابي براي اهلش بسيار دلنشين تر از خيلي کتاب هاي ديگري است که اين سال ها در حوزه فلسفه منتشر مي شوند و خلايق نمي دانند که چه حرفي براي گفتن دارند و چرا اصلاً منتشر مي شوند.

بگذاريد يک استدلال ديگر بياورم، خيلي ها در سرزمين ما گمان مي کنند نوشتن کتابي درباره يک شخصيت تاريخي کاري ساده است. چند منبع را زير و رو مي کني و چند شاهد مثال مي آوري و يک فقره بيوگرافي مي چسباني تنگش و يا علي مدد. درست است. اين گرفتاري بسياري از کتاب هايي است که تا به حال در اين حوزه منتشر شده اند.

اما اگر قرار باشد در کتاب به نقش خواجه نصير در تثبيت کلام شيعي و تلاشش براي استوار ماندن کاخ فلسفه اسلامي بپردازي و نشان بدهي در آن آشفته بازار فلسفه و کلام اسلامي در قرن هفتم، فيلسوف گفت وگو چه کار سترگي انجام داده است، قاعدتاً ديگر کار به اين سادگي نيست. آن وقت بايد به خوبي فهميده باشي که ساختن رصدخانه مراغه و نقد عالمانه بر نجوم بطلميوسي در کتاب «علم الالهيه» و احياي کلام اسلامي در «تجريدالاعتقاد» و بازپروردن فلسفه اسلامي پس از سال ها رکود، تنها از پس شخصيتي برمي آيد که بيش از هر چيز عالمانه، به «روش» عالمانه قائل بود و متدولوژي را چونان کيميايي سحرآميز بر هر معرفتي مي زد و از آن طلايي ناب مي ساخت؛ شخصيتي که شاگردش علامه حلي درباره اش گفته است؛ «خواجه نصيرالدين طوسي افضل عصر ما بود و از علوم عقليه و نقليه، مصنفات بسيار داشت. او اشرف کساني است که ما آنها را درک کرده ايم.»

گمان مي کنم اين مقدمات به اندازه کافي مدلل باشند تا نشان دهند چرا دکتر غلامحسين ابراهيمي ديناني، فيلسوف نام آشناي سرزمين مان را به عنوان چهره سال در حوزه فرهنگ برگزيده ايم؛ ديناني نويسنده کتاب «خواجه نصير؛ فيلسوف گفت وگو» است.

در ميان استادان فلسفه اسلامي در دانشگاه هاي کشور، مي توان با يک ملاک روشن و واضح، ديناني را از بقيه متمايز کرد؛ او خستگي ناپذير است.

هنوز هم کتاب مي نويسد و به گفته هاي شفاهي اکتفا نمي کند. هنوز هم در جلسه هاي نقد و بررسي کتاب شرکت مي کند و آرميدن در خانه را به آن ترجيح نمي دهد و هنوز هم در هر کلاس و مجلسي با ديگران بحث مي کند و از کنار هيچ موضوع فلسفي به راحتي رد نمي شود.

خوب به خاطر دارم روزي را که به اتاق رضا داوري اردکاني آمد و تمام يک بعدازظهر را صرف بحثي کرد که شايد خيلي از اساتيد دانشگاهي ما در سر کلاس درس هم حوصله اش را نداشته باشند. کتاب کريپکي را خوانده بود و مي خواست درباره اين بحث کند که چرا در فلسفه غربي چيزي به نام «تصور» وجود ندارد و هر چه هست، از جنس «تصديق» است.

گاهي اوقات به پرخاشگري متهمش مي کنند. دوستانش هم مي گويند بالاخره ديناني است و کمي پرخاش هم از او طبيعي است. من اما در تمام اين سال ها که با او بودم، به خوبي دريافتم که پرخاشگري اش، روي ديگر سکه «جديت» اوست. مرد خوش بيان و شوخي است، اما بر سر مسائل فلسفي با کسي شوخي ندارد. راست و حسيني هم حوصله يي براي دانشجوياني به خرج نمي دهد که به قول خودش سن شان به «سي» نرسيده و ريش شان به سينه رسيده.

به همين خاطر است که حتي راي دوستانش را هم نمي پذيرم و اتفاقاً معتقدم اگر در بحثي فلسفي پرخاش مي کند، ناشي از آن است که بحث طرف مقابلش را جدي گرفته و مي خواهد اصل مطلب را روشن کند. انگار اگر تمام عالم هم فلسفه و به خصوص فلسفه اسلامي را به کناري بنهند، او همچنان بر همان مشي و مرام است که بود.

ممکن است خيلي ها به فلسفه اسلامي علاقه نداشته باشند. شايد بعضي هم باشند که کلاً به ميراث فرهنگي ايراني دلبستگي نداشته باشند و تحليل انديشه و جايگاه بزرگان هر قوم را امري بيهوده بدانند. من اما مي پرسم که اگر کتاب ديناني، فقط و فقط همين حسن را داشته باشد که تراز ما را از بحث هاي مبتذلي مثل اينکه حالا خواجه نصير از هولاکو حقوق مي گرفته يا نمي گرفته، بالاتر ببرد، نبايد انتشارش را اتفاقي فرخنده بدانيم؟ نگاهي به بقيه آثاري که در حوزه فعاليت ديناني منتشر مي شوند، بيندازيد. اگر همين کتاب هاي ديناني هم نبود، خدا وکيلي چه مي کرديم؟ کتاب ديگري سراغ داريد؟ ديناني ديگري مي شناسيد؟

[Google]