تالارهای گفتگوی انجمن دانش پژوهان ایران

[مریلا مفتح]

پيمان هاي نظامي و نسبت كشورهاي مختلف با اين پيمان ها همواره يكي از مهمترين و راهبردي ترين موضوعات در تحليل امنيت ملي كشورهاي مختلف محسوب مي شوند. توسعه سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) از نظر بسياري از كارشناسان نه تنها دربردارنده ثبات و امنيت براي ايران نخواهد بود، بلكه منابع ناامني بزرگي را در محيط امنيتي ايران تشديد مي كند. اين موضوع هنگامي اهميت بيشتري مي يابد كه در نظر داشته باشيم تحولات اين سازمان به گونه اي پيش مي رود كه در آينده بسيار نزديكي شاهد حضور بيشتر اين سازمان در منطقه خواهيم بود.
گسترش حضور و نفوذ روزافزون ناتو در آسياي مركزي، قفقاز و مناطق ديگر از جمله افغانستان و عراق، طرح تقاضاي پيوستن به ناتو از سوي برخي از كشورهاي منطقه و هم چنين طرح جديد اين سازمان كه با جديت تمام روابط دوجانبه و چند جانبه اي را با كشورهاي حاشيه خليج فارس پي گيري مي كند، از جمله نشانه هاي روشن روند پرشتاب نفوذ ناتو در منطقه است.
از اين رو بررسي تهديدات گسترش حضور ناتو و ارائه تحليلي منطقي و راهبردهايي پيشگيرانه در مواجهه با تهديدات بالقوه آن يكي از مهمترين و راهبردي ترين مسائل در سياست گذاري خارجي جمهوري اسلامي ايران محسوب مي شود.
تشكيلات و اركان ناتو
تشكيلات سازمان پيمان آتلانتيك شمالي را مي توان به سه بخش اصلي تقسيم نمود:
1- شوراي آتلانتيك شمالي، 2-دبيرخانه، 3-كميته نظامي.
در اين ساختار، شورا، دبيرخانه و ارگان هاي زيرمجموعه آن ها بخش غيرنظامي، و كميته نظامي و نهادهاي زيرمجموعه آن بخش نظامي ناتو را تشكيل مي دهند.
شوراي آتلانتيك شمالي ركن اصلي ناتو است. همه كشورهاي عضو در آن نماينده دارند و داراي حق رأي مساوي هستند. تصميم گيري در شوراي ناتو براساس اتفاق آراء انجام مي گيرد و هر كشور تنها حق يك رأي دارد. اين شورا در دو سطح شوراي وزيران و شوراي نمايندگان دائم تشكيل جلسه مي دهد:
اجلاس شوراي وزيران، سالانه دو تا سه بار تشكيل مي شود و متناسب با موضوع كار شورا، يك يا چند وزير به نمايندگي از هر كشور عضو در آن شركت مي كنند. رياست اين شورا در هر اجلاس برعهده وزير خارجه يكي از كشورهاي عضو است.
شوراي وزيران مسئوليت تعيين خط مشي هاي كلي سازمان، رسيدگي و اخذ تصميم در مورد مسائل سياسي و امور اساسي، اداري و مالي پيمان، همچنين برقراري ارتباط ميان مقامات نظامي و غيرنظامي را عهده دار است.
اجلاس شوراي نمايندگان دائم نيز در سطح نمايندگان دائم كشورها كه همواره در بروكسل حضور دارند، برگزار مي شود. اين اجلاس هر هفته يك تا دو جلسه خواهد داشت. وظايف شوراي نمايندگان دائم، مطالعه مقدماتي و ارائه پيشنهاد درباره اموري است كه اتخاذ تصميم در مورد آن ها بايد از سوي شوراي وزيران به عمل آيد، همچنين شوراي نمايندگان دائم مسئوليت تعقيب سياست ها و تصميم هايي كه در سطح شوراي وزيران اتخاذ شده است را برعهده دارند.
شوراي آتلانتيك شمالي (ناتو) علاوه بر اين دو شورا، تعدادي گروه و كميته تشكيل داده است تا مسائل مختلف سياسي، اجتماعي، فرهنگي و غيره را كه به اين گروه ها يا كميته ها ارجاع مي شود، مورد مطالعه قرار دهند. مهمترين اين كميته ها عبارتند از: كميته مشاوران سياسي، كميته مشاوران اقتصادي، كميته بررسي سالانه، كميته تسليحات، كميته بودجه نظامي و...
اين كميته ها نظارت خود را در قالب توصيه يا پيشنهاد، در اختيار شوراي ناتو قرار مي دهند. علاوه بر اين كميته ها، شوراي ناتو داراي مؤسسات تخصصي اي نظير «كالج دفاعي ناتو»، گروه «مشاوره براي توسعه»، «گروه تحقيقات فضايي»، «مركز تحقيقات زيردريايي» و «مؤسسه ارتباطات» است.
ركن ديگر سازمان آتلانتيك شمالي، دبيرخانه اين سازمان است كه در رأس آن دبيركل قرار دارد. دبيركل توسط شورا انتخاب و به كار گمارده مي شود. دبيركل رئيس شوراي نمايندگان دائم است و رياست جلسات شوراي نمايندگان و مسئوليت اداره دبيرخانه و امور مختلف شورا برعهده دارد. دبيركل هم چنين مسائل گوناگوني را براي تبادل نظر به شورا پيشنهاد مي كند. وي به هنگام بروز اختلاف ميان كشورهاي عضو پيشنهادهايي براي حل اختلافات ارائه مي كند و اقدامات لازم را انجام مي دهد.
از ديگر نهادهاي پيمان ناتو، كميته نظامي است كه عالي ترين ركن نظامي ناتو محسوب مي شود. كميته نظامي را شوراي وزيران تعيين كرده و اختياراتي خاص را به آن تفويض مي كند. اين كميته متشكل از رؤساي ستاد ارتش كليه كشورهاي عضو است و در برابر شورا مسئول و پاسخگو است.
جلسات كميته نظامي دائمي نيست. اما حداقل دوبار در سال و يا زماني كه ضرورتي ايجاب كند، تشكيل مي شود. وظيفه كميته نظامي ارائه راه حل هاي مناسب براي مسائل نظامي به شوراي آتلانتيك شمالي است. رياست كميته هر بار برعهده يكي از اعضاست. برنامه ريزي و استمرار كار اين كميته را تشكيلاتي اجرائي كه نظامي است و «گروه دائم» نام دارد برعهده دارد.
در سال 1952 در كنفرانس ليسبون كميته اي به نام «كميته نمايندگان نظامي» تأسيس كرد كه نهادي دائمي است. اين نهاد متشكل از گروه دائم و نمايندگان ساير كشورهاي عضو است و مقر آن در واشنگتن قرار دارد. «كميته نمايندگان نظامي» با دادن اطلاعات و اخبار لازم با كميته نظامي همكاري دارد.
زير نظر اين كميته نظامي، سازمان هايي فعاليت دارند كه از جمله آن ها مي توان به «آژانس استانداردهاي نظامي»، «گروه مشاوران تحقيقات و توسعه فضايي» و «كالج دفاعي پيمان آتلانتيك شمالي»اشاره كرد. اما فرماندهي عالي نظامي از مهم ترين سازمان هايي است كه زير نظر كميته نظامي فعاليت دارند.
فرماندهي عالي نظامي ناتو
نيروهاي نظامي عضو پيمان ناتو را مي توان به سه دسته زير طبقه بندي كرد:
1- نيروهايي كه تحت فرماندهي مستقيم ناتو قراردارند.
2- نيروهايي كه كشورهاي عضو پذيرفته اند در صورت وقوع جنگ با بسيج عمومي در اختيار ناتو قراردهند.
3- نيروهايي كه تحت فرماندهي ملي كشورهاي عضو پيمان ناتو قراردارند.
فرماندهي سازمان آتلانتيك شمالي از نظر جغرافيايي و سياسي به سه فرماندهي نظامي و يك گروه طرح ريزي ناحيه اي تقسيم شده است. حدود اختيارات هر يك از فرماندهي ها با توجه به عوامل مختلف از جمله جنگ و صلح فرق مي كند.
الف- فرماندهي عالي اروپا
قلمرو اين فرماندهي از دماغه شمال تا درياي مديترانه و از اقيانوس اطلس تا شرق تركيه است. اين فرماندهي خود داراي فرماندهي هاي تابعه ذيل است:
1- فرماندهي شمال اروپا
2- فرماندهي مركز اروپا
3- فرماندهي جنوب اروپا
ب: فرماندهي منطقه اقيانوس اطلس حوزه آتلانتيك
قلمرو اين فرماندهي از قطب شمال تا مدار رأس السرطان و از آب هاي ساحلي آمريكاي شمالي تا آب هاي ساحلي اروپا و آفريقا و پرتغال امتداد دارد. اين فرماندهي خود داراي فرماندهي هاي تابعه به شرح ذيل است:
1- فرماندهي غرب اقيانوس اطلس
2- فرماندهي شرق اقيانوس اطلس
3- فرماندهي ناوگان تخريبي اقيانوس اطلس
ج: فرماندهي كانال مانش:
قلمرو اين فرماندهي كانال مانش و جنوب آب هاي درياي شمال است.
د: گروه طرح ريزي ناحيه اي كانادا و ايالات متحده آمريكا:
اين گروه كه حوزه مسئوليت آن منحصر به آمريكاي شمالي است، طرح هاي دفاعي براي منطقه كانادا و ايالات متحده آمريكا را تدوين و به كميته نظامي ارائه مي دهد. در دهه1990 درپي فروپاشي اتحاد شوروي و انحلال پيمان ورشو، تغييراتي در ساختار ناتو به وجود آمد كه بيشترين اين تغييرات در بخش فرماندهي عالي نظامي بود. در پي اين تغييرات فرماندهي عالي مانش حذف شد و تعداد فرماندهي اروپا از چهار فرماندهي به سه فرماندهي كاهش يافت، به گونه اي كه فرماندهي اروپاي شمالي و منطقه انگلستان در يكديگر ادغام و تبديل به يك فرماندهي به نام فرماندهي شمال غرب شدند كه مسئوليت سرزمين هاي نروژ، انگليس، درياي بالتيك، مانش و درياي شمال را عهده دار شد. پايگاه اين فرماندهي در انگليس قرارداده شد.
همچنين تغييرات ديگري نيز در حوزه هاي امنيتي ساير فرماندهي هاي اروپا پديد آمد.
توسعه ناتو و اقدامات خارج از قلمرو
نكته مهم اين جاست كه سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو)، بدون هياهو و جلب توجه زياد در حال تبديل شدن به سازماني تقريبا جهاني ست. اين اتحاديه كه براي محافظت از اروپاي پس از جنگ در برابر اتحاد جماهير شوروي تأسيس شده بود اكنون اهداف خود را در اقصي نقاط جهان دنبال مي كند. ناتو در اين فرآيند هم گستره جغرافيايي و هم تنوع مأمويت هاي خود را بسط داده است و به اين منظور از طرح هايي، همچون «مشاركت آتلانتيك اروپا»، «مشاركت براي صلح» و «گفت وگوي مديترانه» استفاده كرده است.
ضرورت اقدام در مناطق خارج از اروپا كه در ادبيات ناتو «خارج از قلمرو» خوانده مي شود، به طور روزافزوني مورد تأكيد اين سازمان در حال گسترش است و بدين منظور، كميته ها و گروه هاي جديدي براي ارتباط با مناطق جديدي كه در حوزه فعاليت ناتو قرارمي گيرند تشكيل شده و يا در حال تشكيل است. همان طور كه به دنبال طرح مشاركت براي صلح، كميته اي براي ارتباط ميان ناتو و كشورهاي اروپايي با قفقاز و آسياي مركزي ايجاد شد، كميته ديگري نيز براي ارتباط هفت كشور طرح گفت وگوي مديترانه و ناتو ايجاد شد و اخيرا هم پيشنهاد تأسيس كميته اي براي همكاري ميان كشورهاي عربي حاشيه خليج فارس و ناتو طرح شده است كه مقدمات همكاري و عضويت اين كشورها را در سازمان ناتو سازماندهي كند. اين پيشنهاد به دليل توجه خاص سازمان ناتو در سال جديد ميلادي به منطقه خليج فارس طرح شده است، در اين راستا نمايندگان ناتو گفت وگوها و جلسات زيادي را با كشورهاي عربي حاشيه خليج فارس انجام داده اند. همچنين بازديدهاي متعددي نيز از اين كشورها براي فراهم آوردن زمينه هاي همكاري آنها با سازمان پيمان آتلانتيك شمالي داشته اند.
ايسنا

[Google]