تالارهای گفتگوی انجمن دانش پژوهان ایران

[ANAHITA]

عطار؛ فشرده عرفان ايراني- اسلامي

25 فروردين ماه روز بزرگداشت عطار نيشابوري شاعر و عارف معروف قرن هفتم هجري نام گرفته است.
با توجه به اهميت انديشه هاي عرفاني عطار در شكل دهي به عرفان اسلامي و مقام والايي كه وي در غزل و شعر پارسي دارد و همچنين گمنامي نسبي او در مقايسه با قله هاي ديگر شعر ايراني و عرفان اسلامي نكاتي در باب اين چهره ماندگار، اعجاب برانگيز و تأثيرگذار در تاريخ تفكر ايراني- اسلامي اشاره مي شوند.
نيوتن بود كه مي گفت بر شاخ غولان انديشه ايستاده است و اگر اين غولان نبودند وي مجالي براي رسيدن به دستاوردهاي علمي خويش نداشت. به نظر ما اين نكته در باب بزرگان انديشه ايراني- اسلامي چون: مولوي، سعدي، حافظ، ملاصدرا و خواجه نصيرالدين توسي هم صدق مي كند. افرادي چون: فارابي، غزالي، رودكي، فردوسي و ابن سينا بودند كه باعث شدند چنين بزرگاني در تمدن ما برويند و معارفي را از انديشه هاي خود متأثر كنند.
به صورت خاص در حوزه عرفان ايراني- اسلامي اگر افرادي چون سنايي و بخصوص عطار نبودند امكان آنكه بزرگي چون مولوي فرصت بروز و نمود پيدا كند اندك بود. ما بسي از مولوي ياد مي كنيم، اشعار او را مي خوانيم و شاهديم كه انديشه و اشعار وي حتي در مغرب زمين مورد توجه قرار گرفته اند اما هم براي فهم انديشه هاي ژرف و غني مولوي و هم براي پي بردن به سير تكامل اين انديشه ها، احاطه به افكار افرادي چون عطار ضروري است. چرا كه رگه هاي بسياري از اين افكار در انديشه ها و اشعار فردي مانند عطار موجودند.
اگر معارف فرهنگ ايراني- اسلامي سه ضلع داشته باشند يكي فقه، ديگري فلسفه و در آخر عرفان است. طرفه و عجب آنكه اين سه ضلع در طول تاريخ علاوه بر نسبت هايي كه با يكديگر برقرار مي كردند در پاره اي مواقع تعارض هم داشتند. چه عارفان و چه فلاسفه اختلاف نظرهايي را با فقها داشته اند و چه خود عارفان و فلاسفه هميشه رويكرد و منظر واحدي را اتخاذ نمي كرده اند و يكديگر را بر نمي تافتند. در اين ميان اگر حتي افرادي چون مولوي با وجود مخالفت هايي كه با فلسفه داشته اند خود فلسفه ورزي نموده اند عطار نماد و نمود كاملي از جريان عرفاني در تمدن و فرهنگ ايراني- اسلامي است.
شناخت يكي از سه ضلع فرهنگ ايراني يعني عرفان بدون تضلع و تسلط به انديشه هاي عطار ممكن نيست. از سوي ديگر او چهره اي است كه عرفان چند سده اول جهان اسلام و جهان ايراني را از عرفان چند سده متأخر آن جدا مي كند و از اين لحاظ پل ميان اين دو قسم عرفان به حساب مي آيد. اين نكته نيز اهميت وي را در عنوان چهره برجسته عرفان اسلامي بيش از پيش نشان مي دهد.
زبان پارسي اگر زبان دوم علمي جهان اسلام است زبان اول عرفان اسلامي است. اين نكته اي است كه حتي مورد تأييد عرب زبانان نيز واقع شده است. ارتباط ميان اين دو چنان نزديك است كه پاره اي از زبان شناسان را بدان سمت سوق داده است كه تصريح كنند زبان پارسي در اساس خود مستعد ترويج شعر و بخصوص شعر عرفاني است. در اين ميان نقش عطار نه تنها به عنوان ترويج دهنده عرفان اسلامي و آشنايي دادن مخاطبان با قله هاي اين جريان چون: حلاج، ابراهيم ادهم و ابوسعيد ابوالخير برجسته است كه در ترويج دهنده زبان غني و ژرف پارسي نيز نقشي مهم بازي مي كند.
پاره اي از زبان شناسان به درستي تصريح كرده اند كه راهي براي غني كردن زبان جز وجود نخبگاني كه در عرصه هاي گوناگون به تفكر و تأمل مي پردازند وجود ندارد و به جهت نسبت نزديك فكر و زبان هر تحولي در عرصه فكر تأثير خود را به وفور بر زبان مي گذارد. نقش عطار در پيشبرد تفكر عرفاني از اين جنبه نيز قابل توجيه است. او نه تنها تفكري را به يكي از مراحل مهم خود رسانده كه امكانات زباني جديدي نيز براي انتقال مفاهيم عرفاني ارائه كرده است.
منبع: مهر

[Google]