تالارهای گفتگوی انجمن دانش پژوهان ایران

[mona]

فخرالدين اسعد گرگانى، شاعر افسانه هاى باستانى



]مرضيه شيفى [

فخرالدين اسعد گرگانى از داستان سرايان بزرگ زبان فارسى كه به سبب تبحرش در زبان و خط پهلوى افسانه كهن از عهد باستان را به نظم در آورده در دوران سلجوقى مى زيسته است. وى افسانه اى از زمان اشكانيان را كه تا قرن پنجم هجرى قمرى نزد مردم به جاى مانده بود در افسانه ويس و رامين به شعر نوشت.
فخرالدين اسعد اهل گرگان و فردى مسلمان و بر مشرب اهل اعتزال و فلاسفه بود كه در نيمه اول قرن پنجم هجرى برابر با قرن يازدهم ميلادى و همزمان با سلطنت طغرل سلجوقى مى زيست وى علاوه بر شعر در فلسفه و علوم نيز دستى داشت.
او در فتح اصفهان با طغرل همراه بود و با اين كه سلطان سلجوقى از اصفهان به قصد تسخير همدان خارج شد، فخرالدين از اين شهر نرفت و با عميد ابوالفتح مظفر نيشابورى حاكم اصفهان باقى ماند. وى تا زمستان سال ۴۴۳ هجرى در آن شهر به سربرد.
گفت وگوهاى فخرالدين با امير ابوالفتح مظفر به نظم داستان ويس و رامين نخستين منظومه عاشقانه تاريخ ادبيات ايران انجاميد كه از سال ۴۴۶ شروع و درسال ۴۵۵ هجرى قمرى به پايان رسيد.
هرچند منظومه ويس و رامين، شاهكارى است كه از سوى فخرالدين در حدود يكهزار سال پيش به نظم در آمده است اما موضوع اين منظومه به سبب اسامى شخصيت ها، اماكن، شيوه ازدواج و تأثير ستارگان بر سرنوشت انسان ها كه از تعلقات فكرى ايرانيان قبل از اسلام است داستانى از عهد باستان ايران به حساب مى آيد.
درباره مثنوى ويس و رامين گفته شده همانند شاهنامه فردوسى زنده كننده بخشى از ميراث ادبى و فرهنگ ايران پيش از اسلام بوده است. سبك سرودن اشعار اين مثنوى بدور از هرگونه تكلف و گاهى با برخى از پيرايه هاى لفظى ساده توأم گرديده، به همين سبب به داستانى لطيف و مؤثر در زبان و ادبيات فارسى درى تبديل شده است.
از آنجا كه در به نظم در آوردن ويس و رامين اين داستان جاودانه، شاعر نهايت فصاحت و روانى را رعايت داشته منظومه او سر مشق شاعرانى قرار گرفت كه در سرودن داستان هاى عاشقانه در زبان پارسى به شهرت رسيدند. از آن جمله مى توان به نظامى بزرگ شاعر ايرانى اشاره نمود كه در خلق منظومه فنا ناپذير خسرو و شيرين خود از سبك و سياق و انديشه شاعر گرگانى تأثير پذيرفته است .
مثنوى ويس و رامين در ۸۹۰۰ بيت و در بحر مسدس مقصور (يا محذوف) سروده شده است. سبك آن نظم بى تصنع فارسى درى و هم مأخذ فارسى ميانه محسوب مى شود. داستان ويس و رامين بيشتر وقايعش در شمال ايران از مرو تا همدان و نخجيرگاه گرگان اتفاق مى افتد. همچنين از فتوحات طغرل در خوارزم، خراسان، طبرستان، رى، اصفهان و كرمان هم ياد شده است.
موضوع و خلاصه داستان ويس و رامين بدين شرح است: شاه شاهان « شاه موبد» با « شهرو» ملكه زيباى « ماه آباد» عهد كرد كه اگر شهرو، دخترى بزاد نامزد شاه باشد. شهرو «ويس» را زاييد و مادر عهد شكست و او را به «ويرو» داد. ليكن شاه موبد با ويرو به جنگ و نزاع برخاست و چون به زور بر او غالب نشد به حيله ويس را از دژ بيرون آورد و به خراسان برد. در راه «رامين» برادر جوان شاه موبد به ويس دل باخت ويس نيز چندى بعد عاشق رامين شد و هردو از دست شاه موبد گريختند.
از اينجا به بعد پس از يك سلسله حوادث پياپى ميان موبد، ويس و رامين از يكسو و بين شاه موبد و رامين ازسوى ديگر درنهايت شاه موبد مى ميرد و رامين جانشين وى مى شود و ساليان دراز با ويس زندگى مى كند. چون ويس مدتى بعد مرد رامين پادشاهى را به پسرش داده و در آتشكده معتكف مى شود.
اما درباره اين كه چرا ويس و رامين گرگانى به شهرت منظومه خسرو و شيرين گنجوى نرسيد دكتر اسدالله معطوفى پژوهشگر تاريخ گرگان مى گويد: داستان ويس و رامين برگرفته از افسانه اى مربوط به ايران باستان است كه به سبب منسوخ بودن برخى سنن زمان باستان نزد ايرانيان بعد از اسلام مورد اقبال قرار نگرفت و جايگاهى همچون سروده هاى شاعران ديگر نيافت.
وى مى افزايد: البته داستان ازدواجى كه در ويس و رامين به آن استناد شده در زمان ايران باستان رايج نبوده و احتمالا تنها در زندگى قوم و گروهى خاص از اشراف كه در پى عقايدى همچون پاكى خونشان بودند رواج داشته است.
معطوفى مى گويد: از نسخه اصلى كتاب ويس و رامين و آرامگاه فخرالدين اسعد طلاعى در دست نيست.
هم اكنون به پاس نكوداشت اين شاعر بزرگ پارسى زبان، تالار بزرگ شهر گرگان به نام فخرالدين اسعد گرگانى مشهور است و مجسمه اى نيز از او در ميدان روبه روى تالار نصب شده كه كتابش يعنى ويس و رامين را در دست دارد.

[Google]