تالارهای گفتگوی انجمن دانش پژوهان ایران

[مریلا مفتح]

« هوسرل » و توجه به پديدار شناسي



*حسين فرزانه

پيشينه نسبت عين و ذهن
«هوسرل» و «هايدگر» از معروفترين فيلسوفان سده بيستم هستند كه انديشه هايشان با هم ارتباط نزديكي دارد. به همين دليل،



مفسران «هايدگر» معتقدند فهم انديشه هاي وي بدون فهم آراي «هوسرل» ممكن است. آراي «هوسرل» هم بدون فهمي دقيق از پروژه و طرح دكارتي قابل فهم نيست.به درستي گفته اند كه پرسش فلسفي قبل از «دكارت» پرسش از وجود بود. اين دكارت بود كه پرسش از معرفت را به جاي پرسش از وجود مطرح كرد.
يكي از مهمترين دغدغه هاي «دكارت» اين بود كه ما چگونه مي توانيم از جهان، علمي دقيق و عميق داشته باشيم. در اين ميان، تجربه گراياني چون «هابز» و «لاك» و «بركلي» معتقد بودند معرفت ما نمي تواند فراتر از تجربه ما برود. به تعبير ديگر، معرفت ما در حد تجربه ماست. در اين ميان، عقل گرايان تصريح مي كنند ما علاوه بر تجربه، منبعي ديگر هم براي معرفت خودمان داريم كه آن منبع تصورات فطري است. اين گونه نيست كه معرفت ما صرفاً ناشي از تجربه باشد. ما مي توانيم به اين تصورات هم براي كسب معرفت اتكا كنيم. «اسپينوزا»، «لايب نيتز» و حتي «دكارت» را مي توان جزو اين دسته دانست. در اين منظومه، «كانت» مي كوشد ميان تجربه گرايي و عقل گرايي پيوند ايجاد كند. او اين كار را با پيش بردن مفهومي به نام «احكام تركيبي» پيشين انجام مي دهد. اين احكام، احكامي هستند كه هرچند مستقل از تجربه اند، در مورد جهان صدق مي كنند، اما «هگل» معتقد بود، اگر نتوان از طريق نظري شيئي را شناخت، در مورد آن چيزي نمي توانيم چيزي بگوييم. او همچنين با تجربه گرايان مخالف بود كه براي شناخت، بر داده هاي حسي تمركز مي كردند.
به نظر وي، اين تفكر به صورت اجتناب ناپذيري به شكاكيت منجر مي شود. به نظر وي، شناخت بدون واسطه است؛ يعني ميان فاعل شناسايي و موضوع شناسايي تمايزي وجود ندارد. در واقع، عالم و معلوم يك امر بيش نيستند و از اين رو، كل واقعيت بايد ذهني باشد. او سعي مي كند بدين گونه بر مشكل شناخت از جهت خارج فايق آيد. مجموعه اين سنتهاست كه فضا را براي كار فكري فيلسوف مهمي چون «هوسرل» فراهم مي نمايد.
* «هوسرل» و تأمل بر پديدارشناسي
مهمترين كتاب هوسرل «تحقيقات منطقي» نام دارد كه در دو جلد به نگارش درآمده است. آموزه اصلي «هوسرل» در اين كتاب آن است كه براي همه ما يك چيز وجود دارد كه بدون هيچ ترديدي به آن يقين داريم و آن، آگاهي ماست. تا اين جا مشي «هوسرل» همان روش «دكارت» است، اما او بر خلاف دكارت معتقد است آگاهي هميشه آگاهي از چيزي است. آگاهي بايد موضوعي داشته باشد و نمي تواند بدون آنكه موضوعي برايش در نظر گرفت، شناخته شود. اين در حالي است كه «دكارت» آگاهي را صرفاً يك حالت در نظر مي گيرد. «هوسرل» بر خلاف شكاكان كه موضوع آگاهي را زير سؤال مي بردند، معتقد است مي توان از پديدار موضوع آگاهي شروع كرد و خود موضوع را در پرانتز گذاشت. به همين جهت، مكتب وي را «پديدارشناسي» نيز نام نهاده اند؛ يعني نيازي نيست كه از خود اشيا براي كسب معرفت پرسش كنيم، بلكه مي توانيم پديدار اشيا را به جاي آنها بگذاريم. پديدارشناسي، تحليل هر چيزي است كه به تجربه در مي آيد. البته تجربه مستقيم نه تنها اشياي مادي، بلكه خيلي از انواع امور انتزاعي را نيز در بر مي گيرد. اين تجربه، انديشه ها، دردها، عواطف، خاطرات، موسيقي، رياضيات و ... را شامل مي شود. در همه اين موارد هم مسأله وجود مستقل امر در پرانتز قرار داده مي شود.
* جهت يافتگي ذهن
اساس انديشه «هوسرل» اين بود كه ذهن بايد از جنبه خاصي به سوي عين جهت پيدا كند. به عنوان مثال، من مي توانم صندلي را به ياد بياورم و اعتقاد و احساس خاصي در مورد آن داشته باشم. سخن «هوسرل» اين بود كه اين جهت يافتگي يك ويژگي است كه تنها به ذهن منحصر است. در همه عالم هيچ چيز ديگري نيست كه به سوي چيزي بيرون از خودش جهت پيدا كند. به نظر «هوسرل» اين يكي ازويژگيهاي شگفت آميز عالم است. هرچيزي تنها به خود توجه دارد و اين تنها ذهن است كه به بيرون از خود توجه نشان مي دهد. با اين حال، «هوسرل» معتقد است نوعي محتوا بايد در ذهن باشد كه اين جهت يافتگي را توجيه كند. «هوسرل» معتقد بود هيچ كس نمي تواند تجربه اي از چيزي - چه هنر و چه دين و فلسفه و علم و ... - كسب كند، مگر به بركت محتواي ذهني جهت يافته خودش. او گمان مي كرد بنياد ترديدناپذير هرگونه فهمي را پيدا كرده است. مانند كانت مدعي اين كشف بود كه برخوردن هركس به هر چيزي به چه شرطي امكان پذير مي شود و مانند «دكارت» مدعي بود دليل مستقيم در دست دارد، نه صرفاً دلايل تقريبي. او به كشف همه اين امور بدين وسيله نايل شد كه شرح داد فاعل شناسايي به چه نحو به سوي عين يا موضوع شناسايي جهت پيدا مي كند.
* اهميت «هوسرل» در تفكر غرب
«هوسرل» نيز مانند ديگر فيلسوفان غربي نه به دليل درست بودن كل رويكرد خودش، بلكه به دليل واكنشش به طرح دكارتي اهميت مي يابد. «هوسرل» خودش را نقطه اوج سراسر فلسفه از افلاطون بدين سو به شمار مي آورد، چون او گمان مي كرد اساس ترديدناپذيري را كشف كرده كه قابليت فهم هر چيزي را مي شود بر آن پايه ريزي كرد. بدين جهت، او را معمولاً با «هگل» مقايسه مي كنند كه وي هم خود را نقطه اوج ايدئاليسم مي دانست. «كي يركه گور» با تكيه بر اگزيستانسياليسم، عليه هگل شوريد. «ماركس» هم با توجه به ماديت ديالكتيكي، عليه «هگل» شوريد. اما «هوسرل» پرسش هگلي در مورد نسبت عين و ذهن را به صورتي ديگر مطرح كرد. به بركت وجود «هوسرل» بود كه متفكراني چون «هايدگر» و «مرلوپونتي» توانستند به محدوديتهاي تفكر غربي پي ببرند. «هوسرل» تأمل در مورد نسبت عين و ذهن را به چنان نقطه اوجي رساند كه بايد منتظر فرود آن مي مانديم كه اين كار با «هايدگر» صورت مي گيرد. «هايدگر» بود كه با توجه به كارهاي پيش از خود بخصوص كارهاي «هوسرل» اين سؤال را مطرح كرد كه آيا رابطه ذهن و عين به راستي نسبت ما با جهان را نشان مي دهد يا نه؟ با «هوسرل» ما ديگر اميد خودمان را به اينكه به عالم و جهان دسترسي داشته باشيم، از دست مي دهيم. با او ما تنها به جهان پديدارها دست مي يابيم.

[Google]